Po co psychoanaliza?
Dogłębna analiza argumentacji E. Roudinesco

"Chyba nigdy nie przeczytałem książki, której każdemu zdaniu, każdemu wnioskowi w tak natężonym stopniu powiedziałbym 'nie'"¹. Élisabeth Roudinesco w swojej książce ma zamiar pokazać, że psychoterapia, a zwłaszcza psychoanaliza, są czymś niezwykle wartościowym nie tylko dla "neurotyków", ale także dla ogółu społeczeństwa. Jednak dla krytycznego czytelnika jej zamiar zdaje się być pełnym błędów, i pokazuje ona raczej coś w rodzaju antyreklamy psychoanalizy. Zacznijmy od początku.

Psychoanaliza świadczy o postępie cywilizacji wobec barbarzyństwa. Przywraca myśl, że człowiek jest wolny w swoich słowach i że jego los nie ogranicza się do bytu biologicznego².

Wydaje mi się, że jest całkiem odwrotnie. Freud nie wierzył w coś takiego jak "wolność psychiczna". W jego Wstępie do psychoanalizy kilkakrotnie przeczytamy zwroty do studentów, w których podkreśla, że wiara w "wolność psychiczną" jest błędem. Właściwie to brak wolności psychicznej jest warunkiem koniecznym występowania czynności pomyłkowych, tzw. "freudowskich poślizgnięć", albo tworzenia snów przez aparat psychiczny³.

I choć psychoanaliza być może jest "postępem cywilizacji wobec barbarzyństwa", trzeba wziąć pod uwagę to, że Freud zdiagnozował cywilizację czy kulturę jako źródła cierpień — "uwewnętrznienie" zakazów wiodące do konfliktów w psyche, itd. Nie rozpatrywał cywilizacji czy kultury w pozytywnym świetle tak jak robi to Roudinesco (poprzez skontrastowanie cywilizacji z "barbarzyństwem", prawdopodobnie idąc za sławną wypowiedzią Róży Luksemburg).

Wiadomo, że odkrycie przez Freuda nowej postaci psyche dopuszczało możliwość istnienia podmiotu zdolnego do interioryzacji zakazów. (…) Otóż to pojęcie podmiotowości, tak charakterystyczne dla powstawnia społeczeństw demokratycznych (…) próbuje usunąć się ze współczesnego układu umysłowego na rzecz psychologicznego pojęcia osobowości depresyjnej⁴.

Tutaj Roudinesco daje wielką zasługę Freudowi — dopuścił możliwość powstania "podmiotu zdolnego do interioryzacji zakazów". Czy w takim razie przed odkryciem Freuda ludzie nie działali wg jakiegoś uwewnętrznionego kodu moralnego, żyli w kompletnym chaosie i zabijali siebie nawzajem? Oczywiście, że nie. Przynajmniej od czasów kodeksu Hammurabiego czy Dekalogu ludzie działali według kodów moralnych. Nie musieli też potrafić ich czytać, czy mieć je przed sobą wykonując jakąkolwiek czynność, ale postępowali według zapamiętanej wersji tych zakazów. Innymi słowy, zinterioryzowali te zakazy.

Powstania demokracji także nie doszukiwałbym się w dokonaniach psychoanalitycznych Freuda. Uwagę skupiłbym raczej na myślicielach Oświecenia. Demokracja jest owocem Oświecenia, jak zresztą większość współczesnych fenomenów społecznych.

W krajach demokratycznych wszystko dzieje się tak, jakby już żaden bunt nie był możliwy, jakby sama idea przewrotu społecznego, nawet intelektualnego, stała się złudna, jakby konformizm i higienizacja, specyficzne dla nowego barbarzyństwa biowładzy, wygrały tę partię. Stąd bierze się smutek duszy i niemoc seksualna, stąd paradygmat depresji⁵.

W tym miejscu występuje po raz pierwszy pojęcie biowładzy, termin Michela Foucault. Czy nie jest ironicznym, że ta książka, tak pożądająca Freudowskiego podmiotu, pożądająca autonomii i wolności jednostki, używa terminu filozofa który przez większość swojej kariery był w permanentnej wojnie przeciwko "ja"? Dla Foucault, ja jest zawsze efektem ujarzmienia. Jego diagnoza podmiotowości jest kompletnie odwrotna od tej, którą proponuje Roudinesco. Wg niego dusza — podmiot lub "ja" — jest więzieniem ciała (odwraca tymże Platoniczną myśl o duszy)⁶. Innymi słowy, wg idei Foucault, to, co Roudinesco nazywa "nową postacią psyche", nie jest emancypujące, a zniewalające (ujarzmiające)⁷. Czy nie jest dziwnym więc, że Roudinesco używa terminów autora który kompletnie i fundamentalnie się z nią nie zgadza? Ważne jest też to, że Foucault był silnym krytykiem tego, co Roudinesco chwali, czyli "interioryzacji zakazów". W książce Nadzorować i karać. Narodziny więzienia Foucault nazywa ten proces panoptyzmem⁸.

Czy jestem w tym momencie małostkowy? Mógłbym usłyszeć taki zarzut patrząc na powyższy akapit, w których tłumacze skrótowo myśl Michela Foucault, bo Roudinesco użyła jednego wymyślonego przez niego terminu — biowładzy. Jednak używanie takich terminów niespójnie ze swoją linią argumentacji zdaje mi się zbędne i erystyczne. Te pozornie błahe potknięcia (wskazujące jednak na nieumiejętne władanie pojęciami) są jednak jedynie wierzchołkiem góry lodowej. Więc teraz spojrzę nie na potknięcia, a błędy kardynalne graniczące na manipulacji, oraz chwyty erystyczne stosowane przez Roudinesco.

To, co naprawdę wzbudziło moje podejrzenia odnośnie argumentacji w książce, to kolejny rozdział, w którym Roudinesco omawia naukowe podstawy skuteczności psychoterapii i psychoanalizy:

Od 1952 roku w Stanach Zjednoczonych prowadzono liczne badania mające określić skuteczność kuracji psychoanalitycznych i psychoterapii. (…) Krótko mówiąc, wszystkie te badania wykazały niezwykłą skuteczność całości psychoterapii. Jednak żadne nie pozwoliło na statystyczne udowodnienie, że psychoanaliza jest lepsza czy gorsza niż inne sposoby leczenia⁹.

W tym celu cytuje 5 prac: 4 książki psychoanalityczne dotyczące teorii i praktyki klinicznej, a więc nie badania naukowe, oraz jedno badanie empiryczne: The Effects of Psychotherapy: An Evaluation autorstwa Hansa J. Eysnecka. Zobaczmy, do jakich wniosków doszedł Eysneck:

Przeprowadzono badanie raportów dotyczących poprawy stanu pacjentów z nerwicą po psychoterapii, a wyniki porównano z najlepszymi dostępnymi szacunkami powrotu do zdrowia bez korzyści płynących z takiej terapii. Dane te nie potwierdzają hipotezy, że psychoterapia ułatwia powrót do zdrowia po zaburzeniach nerwicowych. Z uwagi na liczne trudności związane z takimi porównaniami aktuarialnymi, nie można było wyciągnąć dalszych wniosków z danych, których braki uwypuklają konieczność odpowiednio zaplanowanych i przeprowadzonych badań eksperymentalnych w tej ważnej dziedzinie¹⁰.

Myślę, że biorąc pod uwagę kontekst tej książki i samo sformułowanie, absurdalnym byłoby założenie, że w przypadku Roudinesco słowo "niezwykłe" oznacza "rozczarowujące". Eysneck, najczęściej cytowany przed śmiercią badacz psychologii, doszedł do wniosku, że psychoterapie nie są w rzeczywistości "niezwykłe", ale nielecznicze.

Książka Roudinesco została pierwotnie opublikowana w 1999 roku. Badania Eysnecka pochodzą z 1952 roku; dlaczego więc Roudinesco nie zdecydowała się na znacznie nowsze, metodologicznie rzetelne analizy skuteczności psychoterapii? Dlaczego Roudinesco wybiera jedno z najstarszych badań dotyczących efektywności psychoterapii? Skoro mowa o współczesnych badaniach, znalazłem badanie Eberta i in., które ponownie odkrywa Eysnecka. Oto, co nam ono mówi:

W latach 50. Eysenck zasugerował, że psychoterapie mogą być całkowicie nieskuteczne. Dwadzieścia pięć lat później pierwsza metaanaliza randomizowanych badań kontrolowanych wykazała, że efekty psychoterapii są znaczące i że Eysenck się mylił. Jednak od tego czasu pojawiły się metody pozwalające ocenić tendencyjność metaanaliz¹¹.

Zatem przynajmniej w przypadku badań od 1977 r., zgodnie z tym artykułem, Élisabeth Roudinesco miałaby możliwość wykazania, że psychoterapia przynosi znaczące efekty. Oczywiście nie miałaby możliwości zapoznania się z tym konkretnym badaniem z 2018 r., ale mimo to zobaczmy, do jakich interesujących wniosków doszło:

Wyniki te sugerują, że efekty psychoterapii w leczeniu depresji są niewielkie, powyżej progu, który został sugerowany jako minimalna istotna różnica w leczeniu depresji, a Eysenck prawdopodobnie się mylił. Nie jest to jednak pewne, ponieważ nie byliśmy w stanie skorygować wszystkich rodzajów błędów systematycznych. Nieskorygowane metaanalizy psychoterapii znacznie zawyżają efekty, a w przypadku kilku rodzajów psychoterapii depresji u dorosłych nie ma wystarczających dowodów na ich skuteczność, ponieważ dostępnych było zbyt mało badań o niskim ryzyku¹². (…)

Istnieje wiele niewiadomych, ale Eysneck "prawdopodobnie się mylił" (autorzy twierdzą wprawdzie, że nie był całkowicie w błędzie i że w badaniach mogły wystąpić inne rodzaje błędów systematycznych). Jednak "niewielkie" efekty nadal nie dorównują twierdzeniu Roudinesco o "niezwykłej skuteczności całości psychoterapii".

Wielkość efektu, jaką stwierdziliśmy dla czterech terapii, dla których przeprowadzono wystarczającą liczbę badań po korekcie, wynosiła od g = 0,20 do g = 0,35. PST i terapia psychodynamiczna nie przekroczyły progu istotności klinicznej, a wielkość efektu dla CBT i terapii wspierającej była bliska tego progu¹³.

Terapia psychodynamiczna, dla tych, którzy nie są zaznajomieni z tym terminem, jest w zasadzie zmodernizowaną psychoanalizą freudowską. Tak więc przynajmniej to badanie, powracające do Eysnecka, pokazuje, że w rzeczywistości psychoanaliza jest gorsza od innych terapii.

W obronie psychoanalizy Roudinesco dodaje, że w skrócie, kontrolowane badania kliniczne i badania eksperymentalne nie powinny mieć zastosowania w psychoanalizie, a liczy się wyłącznie praktyka kliniczna i case studies:

Dużą wadą tych ocen jest to, że opierają się one zawsze na działaniach eksperymentalnych (…) ocena wyników terapii zwanej eksperymentalną nie ma żadnej wartości w psychoanalizie — zawsze sprowadza duszę do bycia rzeczą. Freud zagadnięty o to w 1934 roku przez psychologa Saula Rosenzweiga (…) Nie odrzucił idei eksperymentu, podkreślając jednak, że uzyskane wyniki były zarazem powierzchowne i niewnoszące nic nowego do ogromnej liczby doświadczeń klinicznych już przeprowadzonych przez psychoanalizę i znanych dzięki licznym publikacjom opisów przypadków¹⁴.

Jedna z najbardziej znanych analiz klinicznych Freuda, Anna O., mimo że jej przypadek został opublikowany, nie została wyleczona z histerii — do końca życia pozostała kobietą cierpiącą na histerię¹⁵. Takie są wątpliwe właściwości lecznicze psychoanalizy, ale Roudinesco zdaje sobie z tego sprawę. Uważa, że efekt ten był zamierzony i pokazuje, że to, co spotkało Annę O., miało charakter terapeutyczny, ponieważ po psychoanalizie stała się feministką. Nie jest to wniosek zbyt rygorystyczny z naukowego punktu widzenia; nasuwa się myśl, że korelacja nie oznacza przyczynowości. Kto może powiedzieć, że stała się feministką dzięki analizie Freuda i jakie ma to znaczenie z punktu widzenia telos psychoanalizy? Czym on w ogóle jest?

Przecież kiedy przepytywano [w kontekście niewymienionego badania nt. psychoterapii — E.K.] podmiot, który przeszedł terapię, odpowiadał on zazwyczaj, że dzięki temu doświadczeniu został wprawdzie "przemieniony", nie mógł jednak stwierdzić, że "wyzdrowiał". ( . . . ) W przypadku psychiki objawy nie odwołują się do jednej tylko choroby, a zresztą ta nie stanowi, prawdę mówiąc, choroby (w znaczeniu somatycznym), lecz wskazuje na stan. Toteż wyzdrowienie nie jest niczym innym, jak tylko przemianą egzystencjalną podmiotu¹⁶.

Oto ile przeszkód trzeba pokonać, aby jakoś udowodnić, że psychoanaliza jest do czegoś przydatna. Najpierw należy poprzeć ją sprzeczną interpretacją wyników badań empirycznych. Następnie stwierdzić, że ten konkretny rodzaj nauki jest bezużyteczny i że w rzeczywistości Freud miał rację twierdząc, że jedyną realną metodą badawczą w psychoanalizie są studia przypadków. I wreszcie podkreślić, że celem psychoterapii nie jest "wyleczenie" choroby (a tak naprawdę nie ma czegoś takiego jak choroba umysłu), ale zmiana stanu podmiotu. Po co miałbym chodzić na terapię — od greckiego therăpeíā, leczenie medyczne — jeśli nie po to, aby wyleczyć się lub przynajmniej poczuć się lepiej? I skąd ta redefinicja? Być może chodzi o to, aby udowodnić czytelnikowi, że badania te (Roudinesco nie precyzuje, o które badania chodzi) dowodzą, że psychoterapia leczy ludzi, ponieważ zmiana jest leczeniem. Pozostaje pytanie: co jeśli zmienię się w masowego mordercę? Jaka zmiana stanowi wyleczenie, a jaka nie? W pewnym sensie Roudinesco sugeruje nam, jaka zmiana konstytuuje zmianę terapeutyczną — to, co danemu analitykowi się podoba, czyli np. jeśli Anna O. zostanie w późniejszym życiu feministką.

Ta zmiana reguł gry jest niezwykle myląca, gdy spojrzy się na pozycję psychoanalizy i psychoterapii zarówno w ujęciu historycznym, jak i współczesnym. Freud był lekarzem i neurologiem; psychoanaliza zawsze oscylowała w pobliżu dziedzin medycznych i była praktykowana na "pacjentach". W dzisiejszych czasach psychoterapia jest praktykowana w szpitalach psychiatrycznych (nie chodzi mi tu o instytucje typu totalnego, przynajmniej jeśli chodzi o Polskę) oraz w placówkach medycznych — obejmuje to również metody wywodzące się z psychoanalizy freudowskiej, takie jak terapia psychodynamiczna. Oznacza to, że terapia jest rzeczywiście rodzajem leczenia medycznego, a nie zmianą egzystencjalną, taką jak wycieczka w Himalaje lub podróżowanie po świecie w celu odkrycia siebie, czyli czynności, które nie są oferowane w placówkach medycznych (a raczej w biurach podróży). Dlatego też całkowicie uzasadnione jest przede wszystkim traktowanie jej jako techniki medycznej, a także odrzucenie lub przyjęcie jej na podstawie empirycznych, eksperymentalnych i filozoficznych przesłanek.

Od poprzedniego punktu książki Roudinesco rozpoczyna polemikę z wrogami psychoanalizy. Uważam jednak, że jej riposty są pozbawione faktów i logiki, a opierają się wyłącznie na erystyce¹⁷.

Jaki jest zatem wniosek tej książki? Nie jestem do końca pewien. Autorka próbuje zdobyć pewnego rodzaju legitymizację dla, jak ujęła to grupa "scjentystów", "systemu literackiej interpretacji afektów i pragnień"²⁸ zwanego psychoanalizą, ale nie udaje jej się to pod żadnym względem. Próbuje przekonać czytelnika do swojej racji za pomocą erystyki, fałszywej interpretacji badań i środków retorycznych. Nie sądzę, aby w całym tym tekście znalazł się choćby jeden logiczny argument przemawiający za psychoanalizą lub przeciwko antyfreudystom.

Może pojawić się zarzut wobec powyższej krytyki, że nie do końca ujmuje to, co Roudinesco miała na myśli tworząc tę książkę. Roudinesco nie jest naukowczynią stosującą metodę naukową, ujmującą psychoanalizę jako technikę leczniczą, a humanistką starającą się ukazać psychoanalizę jako hermeneutyczną metodę poznawania podmiotu. Jednak nie uważam że rzetelną i solidną drogą osiągnięcia tego jest faktyczne traktowanie psychoanalizy jako potencjalnej techniki leczniczej, powołując się na Eysnecka i innych, oraz sprzeciwianie się tezom krytyków psychoanalizy, którzy dokładnie tak psychoanalizę traktują — jako ramę interpretacyjną podmiotu.

Nie zapominajmy też, że książka ta, wydana przez Wydawnictwo Krytyki Politycznej w ramach serii Idee, stoi obok książek takich jak Uwikłani w płeć Butler, czy Anty-Edypa Deleuzea i Guattariego. Motywem serii Idee jest "systematyczna budowa intelektualnej bazy dla ruchów lewicowych oraz aktywne włączanie w polskie debaty publiczne nowych dyskursów krytycznych". Innymi słowy, sięgając po książkę Roudinesco, czujemy pewnego rodzaju autorytet — książkę tą mógłbym cytować w swoich pracach dyplomowych i nikt nie miałby nic przeciwko, mimo licznych błędów, także kardynalnych, które popełnia. Od książki stojącej obok tak poważnych pozycji jak wyżej wymienione, oczekuje conajmniej powagi i rzetelności metodologicznej, których tutaj nie znalazłem.